ΣΤΑΥΡΟΣ ΜΕΛΙΣΣΗΝΟΣ
Ο ΠΟΙΗΤΗΣ ΣΑΝΔΑΛΟΠΟΙΟΣ ΤΗΣ ΑΘΗΝΑΣ
Ένα αυτοβιογραφικό σημείωμα του Σταύρου Μελισσηνού
Ύστερα από παράκληση του γιου μου, του Παντελή, ο οποίος τώρα, το 2004 —χρονιά των Ολυμπιακών Αγώνων της Αθήνας— αποφάσισε να συνεχίσει το έργο και την κληρονομιά μου, κάθομαι να αναλογιστώ τη ζωή μου και να γράψω αυτό το αυτοβιογραφικό σημείωμα. Το κάνω σε μια περίοδο που, οφείλω να παραδεχτώ, αποτελεί μια ακούσια αποχώρησή μου από την ενεργό δράση, έχοντας τον χρόνο να κοιτάξω πίσω στον παράξενο δρόμο που με οδήγησε από την ποίηση και τον κινηματογράφο στο δέρμα, τα σανδάλια και το μικρό εργαστήριο που έγινε κατά κάποιο τρόπο η θεατρική σκηνή μου.
Γεννήθηκα στην Αθήνα στις 10 Σεπτεμβρίου 1929, στην Πλάκα, την παλιά συνοικία της Αθήνας, σε μια οικογένεια όπου η μυρωδιά του δέρματος ήταν τόσο οικεία όσο και ο ήχος της ποίησης. Ο πατέρας μου, ο Γεώργιος Μελισσηνός, ήταν δεξιοτέχνης σανδαλοποιός. Ο θείος μου ο Μιχαήλ, ο δίδυμος αδελφός του, ήταν ποιητής. Οι δυο τους —και μέσω της ευρύτερης οικογένειας, που διατηρούσε μνήμες του ηρωικού της παρελθόντος στην Κρήτη και τους στίχους του Ερωτόκριτου του Κρητικού-Βενετού ποιητή Βιτσέντζου Κορνάρου— μου χάραξαν, ίσως χωρίς να το γνωρίζουν τότε, το πεπρωμένο μου: το χέρι του τεχνίτη και την ψυχή του ποιητή.
Στην αρχή δεν ήθελα να γίνω σανδαλοποιός. Η μητέρα μου, που καταγόταν από την οικογένεια του Δήμου Τσέλιου, ήρωα της Ελληνικής Επανάστασης του 1821, ονειρευόταν να με δει στρατηγό. Αυτό μου το είπαν, διότι δεν τη γνώρισα ποτέ. Η μητέρα μου πέθανε λίγο μετά τη γέννησή μου. Καθώς όμως μεγάλωνα στη μεταπολεμική Ελλάδα και παρακολουθούσα ταινίες του Χόλιγουντ, ονειρευόμουν τον κινηματογράφο. Ήθελα εικόνες, δράμα, δράση, κίνηση, ιστορίες, φως. Όμως η ζωή γράφει τα δικά της σενάρια και μερικές φορές μας οδηγεί πίσω στο ίδιο εκείνο μέρος από το οποίο προσπαθήσαμε να ξεφύγουμε.
Ως μοναχοπαίδι, ανέπτυξα έναν ιδιαίτερο δεσμό με τον πατέρα μου — μια ηρωική και ιδιαίτερα σεβαστή μορφή της αθηναϊκής κοινωνίας. Αργότερα παντρεύτηκε τη Μαριάνθη Ακριθάκη, μια στοργική γυναίκα που φρόντισε να μάθω απ’ έξω το μεγάλο ποίημα του Ερωτόκριτου. Κι εκείνη πέθανε νέα.
Αφού υπηρέτησα στον στρατό, έκανα σχέδια για μια σταδιοδρομία σκηνοθέτη κινηματογράφου, όμως ακόμη ένας θάνατος άλλαξε την πορεία μου: ο θάνατος του πατέρα μου το 1955.
Μετά τον θάνατο του πατέρα μου, και καθώς ήμουν ήδη παντρεμένος με τη Σοφία, την όμορφη μούσα μου, μπήκα στο εργαστήριό του με ανάμεικτα συναισθήματα. Εκεί, ανάμεσα σε δέρματα, εργαλεία, σκόνη και αναμνήσεις, ανακάλυψα πως ένα μικρό εργαστήρι στην καρδιά της Αθήνας μπορούσε να μεταμορφωθεί στη δική μου προσωπική θεατρική σκηνή — έναν χώρο όπου θα ανέβαζα καθημερινά τις μικρές μου παραστάσεις, δραπετεύοντας από την πεζότητα της πραγματικότητας.
Δεν ήθελα να κατασκευάζω συνηθισμένα παπούτσια. Ενώ αναζητούσα να βρω το δρόμο μου, συνέχιζα την παλιά μου συνήθεια: να γράφω ποίηση. Τα αόριστα επιχειρηματικά μου σχέδια άρχισαν να αποκτούν σαφέστερη μορφή όταν μια Αγγλίδα χορογράφος πέρασε την πόρτα μου και μου ζήτησε μερικά ζευγάρια αρχαιοελληνικών σανδαλιών για τον χορευτικό της θίασο. Στην αρχή, απασχολημένος με τους στίχους μου, αρνήθηκα. Όμως η πρακτική και επιχειρηματικά διορατική σύζυγός μου, η Σοφία, το είδε ως σημάδι του σύμπαντος και δεν μου άφησε άλλη επιλογή. Έτσι ανέλαβα το έργο με μεγάλο ζήλο.
Τότε συνειδητοποίησα ότι το να γράφω ποίηση και να δημιουργώ κάτι παραδοσιακά ελληνικό, κάτι αρχαίο και ταυτόχρονα ζωντανό —κάτι που θα μπορούσε να προσφέρει ένα μικρό δώρο στη χώρα που αγαπούσα τόσο βαθιά— ήταν ίσως ο δικός μου δρόμος στη ζωή.
Το αρχαίο σανδάλι δεν ήταν απλώς υπόδημα. Ήταν η μορφή ενός πολιτισμού. Ανήκε στην ιστορία, την παράδοση, το θέατρο, τη μυθολογία, τον δρόμο, το σώμα, τον ήλιο και το φως της Ελλάδας. Όταν άρχισα να κατασκευάζω σανδάλια εμπνευσμένα από αρχαιοελληνικές φόρμες, δεν αντέγραφα το παρελθόν. Το επανέφερα στα πόδια των σύγχρονων ανθρώπων. Κάποιοι με θεωρούσαν τρελό, όμως η μεγάλη επιτυχία μου σύντομα τους έπεισε για το αντίθετο.
Η φιλοσοφία μου ήταν απλή: το σανδάλι πρέπει να κατασκευάζεται στο χέρι, να προσαρμόζεται στον άνθρωπο και να γεννιέται μέσα στο εργαστήριο. Το πόδι δεν είναι μια βιομηχανική μέτρηση. Έχει χαρακτήρα. Έχει μνήμη. Έχει τη δική του προσωπικότητα και αξιοπρέπεια. Δεν μπορεί απλώς να φυλακίζεται μέσα σε ένα παπούτσι.
Γι’ αυτό δεν θέλησα ποτέ να μετατρέψω τη δουλειά μου σε μαζική παραγωγή. Πολλοί ήθελαν να πουλήσω το όνομά μου, να παραχωρήσω την επιχείρηση ως franchise ή να κάνω τα σανδάλια απρόσωπα και κερδοφόρα με τον συνηθισμένο τρόπο. Όμως αρνήθηκα. Δεν ήθελα το όνομά μου να γίνει μια ετικέτα χωρίς ψυχή. Προτιμούσα έναν πραγματικό πελάτη να στέκεται μπροστά μου από χίλια ζευγάρια φτιαγμένα χωρίς εμένα — ιδίως όταν μπορούσα να του απαγγείλω στίχους από τη φιλοσοφική μου ποίηση και να ανταλλάξω μαζί του απόψεις και ιδέες, σαν αληθινοί Αθηναίοι του παρελθόντος.
Με τον καιρό, ο κόσμος άρχισε να αναζητά το μικρό μου εργαστήριο. Ήρθαν καλλιτέχνες, ποιητές, ηθοποιοί, χορευτές, χίπηδες, βασίλισσες και άνθρωποι χωρίς κανέναν τίτλο — κάτι που συχνά ήταν ακόμη καλύτερο. Οι διάσημοι και οι άγνωστοι κάθονταν στις ίδιες παλιές καρέκλες που είχε κρατήσει ο πατέρας μου στο εργαστήριό μας, περιμένοντας το ίδιο πράγμα: ένα ζευγάρι σανδάλια κατά παραγγελία, φτιαγμένα για εκείνους από τα δικά μου χέρια.
Μια μέρα οι Beatles μπήκαν στο εργαστήριό μου. Είχαν έρθει να γνωρίσουν τον ποιητή και σανδαλοποιό της Αθήνας και να τους φτιάξω τα σανδάλια τους πριν αναχωρήσουν για τα ελληνικά νησιά. Τους είχαν μιλήσει για μένα, την ποίησή μου και τα σανδάλια μου. Μπήκαν με την παράξενη αθωότητα και τον κωμικό ρυθμό ενός παραμυθιού, σχεδόν σαν τους Επτά Νάνους από την ταινία του Walt Disney — συγχωρέστε μου την παρομοίωση, αλλά έτσι μου φάνηκαν εκείνη τη στιγμή: μια μικρή μαγική πομπή, χαρούμενη, περίεργη και εντελώς απροσδόκητη. Στο κατάστημά μου, ακόμη και οι θρύλοι έπρεπε να έρθουν σε ένα είδος προσκυνήματος για σανδάλια.
Χρόνια αργότερα, ο γιος μου ο Παντελής με ρώτησε γιατί δεν τους είχα ζητήσει αυτόγραφα. Του απάντησα με λίγη σκανταλιά: «Το έργο μου θα βρίσκεται ακόμη εδώ, όταν εκείνοι θα έχουν φύγει προ πολλού». Αυτό που εννοούσα ήταν απλό. Μέσα από το λογοτεχνικό μου έργο και την τέχνη μου, προσπαθούσα να χτίσω κάτι που θα επιζούσε από τον θόρυβο της στιγμής.
Ο γιος μου, ο Παντελής, μεγάλωσε μέσα σε αυτόν τον κόσμο, τον οποίο λάτρευε, και βρισκόταν πάντοτε στο πλευρό μου μέσα από τα κοινά μας ενδιαφέροντα. Το δημοτικό του σχολείο ήταν μόλις ένα τετράγωνο μακριά, κοντά στο σπίτι όπου γεννήθηκα, στην οδό Ποικίλης 6, δίπλα στην Αρχαία Αγορά της Αθήνας. Δεν έβλεπε το εργαστήριο ως επαγγελματική διεύθυνση, αλλά ως έναν ζωντανό, παραμυθένιο τόπο όπου συνέβαινε μαγεία. Αγαπούσε το δέρμα, τα εργαλεία, τους επισκέπτες, το θέατρο της καθημερινής δραστηριότητας, το χάος, το χιούμορ, την κούραση και την υπερηφάνεια.
Μετά το σχολείο ερχόταν πάντοτε να βοηθήσει — αν και μερικές φορές έμοιαζε κάπως με τον “Ντένις τον Τρομερό”. Ήταν συνεχώς μέσα στα πόδια μου, κινούμενος ασταμάτητα, υπερδραστήριος, σαν εργατική μέλισσα. Όμως τον άφησα να δεθεί με αυτό το όνειρο, όπως ο δικός μου πατέρας με είχε αφήσει να δεθώ με το εργαστήριο πριν από εκείνον. Ανάμεσά μας υπήρχε πάντοτε κάτι περισσότερο από τη συνηθισμένη σχέση πατέρα και γιου. Υπήρχε μια σιωπηλή μαθητεία, φτιαγμένη όχι μόνο από τη σανδαλοποιία αλλά και από καλλιτεχνικό πνεύμα.
Χαιρόμουν που καταλάβαινε ότι το εργαστήριο δεν αφορούσε μόνο την κατασκευή σανδαλιών. Αφορούσε την προστασία ενός ονόματος, μιας μνήμης και ενός τρόπου να στέκεσαι μέσα στο σύμπαν και την κοινωνία.
Ο Παντελής ακολούθησε τον δικό του καλλιτεχνικό δρόμο. Σπούδασε στη Φλωρεντία και στη Νέα Υόρκη, απέκτησε τους τίτλους σπουδών του από το Parsons School of Design, ζωγράφισε, σχεδίασε σκηνικά και κοστούμια για το θέατρο και για το Ελληνικό Πολιτιστικό Κέντρο της Νέας Υόρκης, έγραψε και έζησε στο εξωτερικό. Όμως το νήμα παρέμεινε αδιάσπαστο.
Όταν ήρθε η ώρα, επέστρεψε όχι απλώς για να αναλάβει ένα κατάστημα, αλλά για να συνεχίσει μια οικογενειακή κληρονομιά. Αυτό που πέρασε στα χέρια του δεν ήταν μόνο δέρματα, εργαλεία, πατρόν ή πελάτες. Ήταν η φήμη του ονόματος Μελισσινός, η ιστορία του Ποιητή Σανδαλοποιού, το αρχείο μιας ολόκληρης ζωής και η ευθύνη να προχωρήσει την παράδοση χωρίς να την προδώσει — να συνεχίσει το έπος μας.
Επέστρεψε επίσης για να σταθεί δίπλα μας, στους ηλικιωμένους γονείς του, καθώς η σελίδα της ζωής μας γυρίζει τώρα σε ένα δύσκολο κεφάλαιο, με το Αλτσχάιμερ της μητέρας του να θολώνει σιγά σιγά τη μνήμη της.
Ας επιστρέψω όμως στους αξιοσημείωτους ανθρώπους που πέρασαν το κατώφλι μου. Ο καθένας τους εμφανίστηκε για λίγο, σχεδόν σαν προσκεκλημένος αστέρας στη μικρή αθηναϊκή σκηνή που είχε γίνει το εργαστήριό μου. Οι Beatles δεν ήταν οι μόνοι. Joseph Cotten, Gary Cooper, Sophia Loren, Michel Piccoli, Anthony Quinn, Rudolf Nureyev, Barbra Streisand —και πολλοί άλλοι, τα ονόματα των οποίων δεν θυμάμαι πια— έγιναν όλοι μέρος της ιστορίας του εργαστηρίου.
Στα τέλη της δεκαετίας του 1960, η Jackie Onassis μπήκε επίσης στη ζωή μου, και στη ζωή του εργαστηρίου, με έναν τρόπο που δεν ξέχασα ποτέ. Σε μία από τις επισκέψεις της στη γραφική μας γειτονιά στην Πλάκα, της μίλησα. Δέχθηκε την ποίησή μου με καλοσύνη και κατάλαβε ότι ο χώρος μου δεν ήταν απλώς ένα κατάστημα. Ήταν μέρος της ζωντανής μνήμης της Αθήνας.
Όταν της είπα ότι η περιοχή αντιμετώπιζε την απειλή κατεδάφισης βάσει κυβερνητικών σχεδίων, η άμεση υποστήριξή της βοήθησε να προστατευθούν όχι μόνο το εργαστήριό μου αλλά και τα γειτονικά καταστήματα γύρω του στην περιοχή του Μοναστηρακίου. Γι’ αυτό της έμεινα βαθιά ευγνώμων, και οι καταστηματάρχες της περιοχής σχεδόν ήθελαν να μου στήσουν άγαλμα. Η Jackie είδε αυτό που οι γραφειοκράτες συχνά αδυνατούν να δουν: ότι μια πόλη δεν αποτελείται μόνο από ακίνητα, πέτρες και δρόμους, αλλά από ανθρώπινη ιστορία, τόπους, φωνές, χέρια, συνήθειες και μνήμες.
Πάντοτε πίστευα ότι το εμπόριο χωρίς πολιτισμό είναι φτώχεια, ακόμη κι όταν αποφέρει χρήματα. Ένα κατάστημα μπορεί να είναι ναός χυδαιότητας ή μπορεί να γίνει ένα μικρό θέατρο πολιτισμού. Ήθελα το δικό μου να είναι το δεύτερο. Έγραφα ποιήματα στο μαγαζί την ώρα της μεσημεριανής ανάπαυλας, και έπαιρνα ιδέες ενώ μιλούσα με πελάτες και έπαιρνα τα μέτρα των ποδιών τους. Αστειευόμουνα, γελούσα, παρατηρούσα και έφτιαχνα σανδάλια που τα έβλεπα σαν ποιήματα της στιγμής.
Δεν ήμουν διχασμένος ανάμεσα στην ποίηση και την τέχνη του τεχνίτη. Για μένα ήταν η ίδια πράξη. Ένα ποίημα φτιάχνεται με το μυαλό το ίδιο και ένα σανδάλι, που αν είναι έντιμο, είναι επίσης ένα ποίημα.
Γι’ αυτό δεν θεώρησα ποτέ το εργαστήριό μου εμπορικό χώρο με τη συνηθισμένη έννοια. Ήταν το δικό μου προσωπικό βήμα, ένας τόπος από τον οποίο μπορούσα να εκφράζω ιδέες, οι οποίες μερικές φορές δεν άρεσαν στο κατεστημένο της εποχής. Ήταν χτισμένο από χέρια, ποιήματα, φιλίες, επισκέπτες, φωτογραφίες, βιβλία, συζητήσεις και αμέτρητα ζευγάρια σανδαλιών που έφυγαν από την Αθήνα και περπάτησαν στον κόσμο.
Αν τα σανδάλια μου ταξίδεψαν μακρύτερα από εμένα, αν τα ποιήματά μου βρήκαν αναγνώστες σε τόπους που δεν είδα ποτέ, αν οι άνθρωποι θυμούνται το μικρό εργαστήριο ως κάτι περισσότερο από ένα κατάστημα, τότε είμαι ικανοποιημένος.
Εξέδωσα πολλά βιβλία λυρικής ποίησης, επηρεασμένος από τον ρομαντισμό του Ομάρ Καγιάμ, τη φιλοσοφία, την ελληνική ιστορία και την ηρωική φαντασία. Η ποίησή μου μεταφράστηκε σε πολλές γλώσσες στο εξωτερικό. Τα έργα μου μπήκαν στις βιβλιοθήκες του Harvard και της Oxford, και παρουσιάστηκα από μεγάλα τηλεοπτικά δίκτυα και μέσα ενημέρωσης σε ολόκληρο τον κόσμο. Το Ρουμπαγιάτ μου, γραμμένο το 1959, ύμνησε τη ζωή σε 127 στροφές, με το κρασί ως σύμβολό του, και εντάχθηκε στο πρόγραμμα σπουδών αρκετών αμερικανικών πανεπιστημίων.
Με αποκάλεσαν Ποιητή Σανδαλοποιό της Αθήνας. Δεν ήταν ένας τίτλος που επινόησα ως διαφημιστικό τέχνασμα. Ήταν η αλήθεια της ζωής μου. Τον τίτλο μού τον έδωσαν οι άνθρωποι και οι δημοσιογράφοι που άρχισαν να γράφουν για μένα. Έφτιαχνα σανδάλια ως ποιητής και έγραφα ποιήματα ως τεχνίτης. Ανάμεσα σε αυτά τα δύο, έζησα.
Σταύρος Μελισσηνός / Αθήνα 2004
